Sino si Jose Rizal at Bakit Siya Mahalaga?
Kapag tinanong mo ang isang Pilipino kung sino ang pambansang bayani ng Pilipinas, halos automatic ang sagot: Jose Rizal.
Pero kung lalaliman natin ang tanong — sino ba talaga siya? At bakit siya ang naging simbolo ng bansa?
Hindi siya general.
Hindi siya sundalo.
Hindi siya rebolusyonaryong may hawak na baril.
Manunulat siya. Doktor. Iskolar. At isa sa pinakamatalinong Pilipino sa kasaysayan.
Ang Buong Pangalan at Pinagmulan
Ang buong pangalan niya ay José Protasio Rizal Mercado y Alonso Realonda. Oo, mahaba. Ganun talaga ang naming convention noong panahon ng Espanyol.
Ipinanganak siya noong Hunyo 19, 1861 sa Calamba, Laguna, isang bayan sa timog ng Maynila. Galing siya sa medyo maykayang pamilya. Hindi siya lumaki sa matinding kahirapan, at malaking factor iyon dahil nabigyan siya ng access sa edukasyon.
At doon pa lang, malinaw na hindi siya ordinaryong estudyante.
Isang Henyo at Polymath
Si Rizal ay madalas tawaging polymath. Ibig sabihin, marami siyang alam at maraming skills.
- Doktor (ophthalmologist)
- Manunulat
- Makata
- Pintor
- Eskultor
- Linguist
- Historian
Nakakapagsalita siya ng humigit-kumulang 20 lenggwahe, kabilang ang Spanish, English, French, German, Latin, Greek, at iba pa. Hindi ito exaggeration. May historical documentation talaga ng multilingual ability niya.
Nag-aral siya sa Ateneo Municipal de Manila, pagkatapos sa University of Santo Tomas, at kalaunan nagpunta sa Europa para tapusin ang medisina. Sa Madrid, natapos niya ang degree niya. Sa Paris at Heidelberg, nag-specialize siya sa ophthalmology.
Bakit ophthalmology? Dahil gusto niyang gamutin ang mata ng nanay niya na unti-unting nabubulag. Hindi ito random career choice. Personal ito.
Ang Noli Me Tangere at El Filibusterismo
Habang nasa Europa, doon niya isinulat ang dalawang nobelang magbabago sa kasaysayan ng Pilipinas:
- Noli Me Tangere (1887, Berlin)
- El Filibusterismo (1891)
Ang Noli Me Tangere (Touch Me Not o The Social Cancer) ay isang nobelang tumuligsa sa abuso ng mga prayle at sa katiwalian ng kolonyal na sistema ng Espanya sa Pilipinas.
Ang El Filibusterismo naman ay mas madilim, mas galit ang tono. Mas radical ang dating.
Hindi ito simpleng fiction. May malinaw itong political message. Layunin nitong ilantad ang injustice sa kolonyal na pamamahala.
Pero importante ito: hindi si Rizal advocate ng armed revolution. Reformist siya. Gusto niya ng pagbabago sa pamamagitan ng edukasyon, representation, at mapayapang reporma. Gusto niyang maging probinsya ang Pilipinas ng Espanya para magkaroon ng equal rights ang mga Pilipino.
Gusto niya ng:
- Representation sa Spanish Cortes
- Secularization ng parokya (Pilipinong pari, hindi puro prayle na Espanyol)
- Freedom of speech at assembly
- Equal treatment under the law
Hindi independence agad ang primary goal niya. Reform muna.
Rizal at ang Rebolusyon
Noong 1896, sumiklab ang Katipunan Revolution, pinamunuan nina Andres Bonifacio at iba pa. Isa sa mga inspirasyon ng kilusan ang mga sinulat ni Rizal.
Kahit hindi siya sumali sa armadong rebolusyon, inakusahan siya ng mga Espanyol na nag-incite siya ng rebellion. Dinakip siya, nilitis, at hinatulan ng kamatayan.
Noong Disyembre 30, 1896, binaril siya sa Bagumbayan, na kilala ngayon bilang Rizal Park o Luneta, sa Maynila.
35 years old lang siya.
Bago siya barilin, isinulat niya ang “Mi Último Adiós,” isang tulang nagpaalam sa bayan. Hindi siya nag-denounce ng bansa. Hindi siya umatras sa prinsipyo niya.
Bakit Siya ang Pambansang Bayani?
Maraming rebolusyonaryong namatay. Maraming lumaban.
Pero si Rizal ang naging simbolo dahil:
- Gumamit siya ng panulat bilang sandata.
- Intellectual resistance ang pinakita niya.
- Hindi siya driven ng personal ambition.
- Namatay siya para sa ideya ng dignidad at karapatan ng Pilipino.
May debate kung sino ang “dapat” pambansang bayani. May nagsasabing mas revolutionary si Bonifacio. May nagsasabing mas strategic si Aguinaldo.
Pero si Rizal ang naging unifying figure.
Hindi siya extremist.
Hindi siya violent.
Pero malinaw ang paninindigan niya.
Higit pa sa Hero Worship
Importante ring maintindihan na hindi si Rizal perpekto. Hindi siya santo. May mga critique din sa mga political position niya. May historical debates tungkol sa stance niya sa revolution.
At okay lang iyon.
Mas interesting siya bilang totoong tao kaysa myth.
Ang mahalaga, ipinakita niya na ang edukasyon, kritikal na pag-iisip, at pagsusulat ay may kapangyarihan. Na ang ideas kayang magbago ng lipunan.
Bottom Line
Si Jose Rizal ay hindi lang character sa textbook. Isa siyang doktor na naging manunulat. Isang intelektwal na naging simbolo ng paglaban. Isang reformist na naging martir.
At kahit hindi siya humawak ng baril, ang mga salita niya ang naging gatong sa apoy ng rebolusyon.
Kaya hanggang ngayon, siya ang unofficial na pambansang bayani.
At kung tutuusin, hindi dahil perpekto siya — kundi dahil may prinsipyo siya at pinanindigan niya iyon hanggang dulo.